Salon Muzyczny: Koncert Royal String Quartet

Witold Lutosławski

Kwartet smyczkowy (1964)

Część wstępna

Część główna

Paweł Mykietyn

II Kwartet smyczkowy   (2006)

*   *   *

Paweł Szymański

Pięć utworów na kwartet smyczkowy (1992)

Ludwig van Beethoven

XVI Kwartet smyczkowy F-dur op. 135 (1826)

Allegretto

Vivace

Lento assai, cantabile e tranquillo

Grave, ma non troppo tanto. Allegro

Royal String Quartet

w składzie:

Izabella Szałaj-Zimak - I skrzypce

Elwira Przybyłowska - II skrzypce

Marek Czech - altówka

Michał Pepol - wiolonczela

Kwartet smyczkowy jest najbardziej doskonałą formą muzyki kameralnej. Tą nazwą obejmujemy zarówno zespół złożony z czterech muzyków (dwoje skrzypiec, altówka i wiolonczela) jak i utwór, utrzymany na ogół w formie sonatowej, napisany na taki skład instrumentów. Kwartet smyczkowy powstał w drugiej połowie XVIII wieku i związany jest z epoką klasycyzmu w muzyce. Pierwszym kompozytorem, który szczególnie upodobał sobie tę formę i stworzył kanon formy kwartetowej był Joseph Haydn. Katalog twórczości dzieł Haydna zawiera 83 kwartety smyczkowe i dzieła te do dziś utrzymują się w repertuarze estradowym. Później prawie wszyscy  kompozytorzy sięgali po tę formę, zachowała ona też atrakcyjność  w XX wieku (wymieńmy chociażby kwartety Witolda Lutosławskiego, Krzysztofa Pendereckiego i Henryka Mikołaja Góreckiego).

Kwartet smyczkowy to zespół wymagający długiej pracy nad uzyskaniem właściwych proporcji, bezbłędnej intonacji, stopliwości brzmienia i wreszcie poczucia jedności wszystkich muzyków. W kwartecie nic się nie ukryję, jak to jest czasem możliwe w wielkiej orkiestrze symfonicznej. Jednocześnie, w odróżnieniu od muzyki solowej, kameralista musi stale uważać na to co robią jego koledzy. Dlatego kwartety to zespoły, które długo muszą pracować ze sobą aby uzyskać doskonałość (nasuwa się porównanie z dobrym, starym winem).

Royal String Qartet powstał w 1988 z grupy młodych muzyków, absolwentów Akademii Muzycznej w Warszawie, którzy doskonalili swoje umiejętności pod kierunkiem tak renomowanych zespołów jak Alban Berg Quartet oraz kwartety Amadeus i Guarneri. Zespół szybko zaczął odnosić międzynarodowe sukcesy zdobywając  I nagrodę i Grand Prix w Casale Monferrato (2000), II nagrodę w Krakowie (2003), Nagrodę Specjalną Jury w Kuhmo w Finlandii (2004) oraz III nagrodę w kanadyjskim Banff (2004). W 2007 zespół znalazł się wśród trzech finalistów nominowanych do prestiżowej nagrody Royal Philharmonic Society - najważniejszego brytyjskiego wyróżnienia przyznawanego od 1871 roku.

Program wieczoru prowadzi nas od modernizmu do klasycyzmu poprzez dwa postmodernistyczne dzieła. Kwartet smyczkowy Lutosławskiego, pomimo  że dziś jest już dziełem uznawanym za wzorcowy przykład muzyki kameralnej drugiej połowy XX wieku, ciągle zachował awangardową świeżość. Lutosławski zastosował tu technikę aleatoryzmu kontrolowanego, polegającą na tym , że poszczególne głosy są wprawdzie dokładnie wypisane, lecz ich wzajemne uporządkowanie w czasie jest pozostawione swobodzie wykonawców. W rezultacie dzieło nie posiada tradycyjnej partytury, lecz jedynie partie poszczególnych instrumentów (powstała na życzenie pierwszych wykonawców tego dzieła quasi-partytura ma jedynie pomocniczy charakter). Ponieważ dla skoordynowania przebiegu utworu, wykonawcy muszą dawać sobie znaki, utwór nabiera charakteru teatralnego, co jednak nie powinno budzić żadnych programowych skojarzeń – jest to teatr czysty i abstrakcyjny. W Kwartecie smyczkowym Lutosławski zastosował po raz pierwszy budowę dwuczęściową, w której pierwsza część  - wstępna, ma charakter przygotowujący słuchacza na właściwą część główną.

Paweł Mykietyn uważa Lutosławskiego za swojego mistrza, jednak podąża zupełnie odmienną drogą, korzysta z osiągnięć modernizmu, ale nie stroni od inspiracji muzyki zwanej dziś rozrywkową. Jeżeli coś łączy Mykietyna z Lutosławskim to ciągłe poszukiwanie swojego stylu, co powoduje, że każdy utwór Mykietyna zaskakuje i odkrywa nowe przestrzenie muzyczne. II Kwartet smyczkowy napisany dla słynnego Kronos Quartet  zaskakuje nas przede wszystkim niezwykłymi brzmieniami uzyskanymi dzięki stosowaniu ćwierćtonów i flażoletów. W połączeniu z niezwykle skomplikowaną strukturą rytmiczną stwarza to niezwykle wysokie wymagania dla wykonawców.

Dla postmodernistycznych poszukiwań Mykietyna bezpośrednim wzorem była twórczość Pawła Szymańskiego. Charakteryzując w wywiadzie dla magazynu „Studio” obecną sytuację kompozytora Szymański stwierdzał: Współczesny artysta, w tym i kompozytor znajduje się w okowach dwóch skrajności. Z jednej strony grozi mu bełkot, jeżeli całkowicie odrzuci tradycję, z drugiej zaś może popaść w banał, jeśli za bardzo się na nią zapatrzy. To jest paradoks uprawiania sztuki dzisiaj. Jakie jest z takiej sytuacji wyjście? Skoro nie można całkowicie uwolnić się od banału, to trzeba z tym banałem prowadzić pewną grę, traktować go, jako tworzywo pozwalające na zachowanie pewnych elementów konwencji, ale równocześnie za pomocą cudzysłowu, metafory, paradoksu osiągnąć do niego odpowiedni dystans. Efektem takich zabiegów może być pewna mieszanina środków, prowadząca do eklektyzmu, który w czasach awangardy był napiętnowany i odrzucony, w dużej mierze słusznie. Dziś wraca i podszywa się pod postmodernizm. Jest wszakże do zastosowania wiele sposobów, aby nie popaść w eklektyzm, mimo uprawiania gry z tradycją. Dla mnie takim ważnym sposobem jest naruszanie reguł znanego języka, tworzenie nowego kontekstu z elementów języka tradycji. Pochodzące z 1992 roku Pięć utworów na kwartet smyczkowy zostały zamówione przez rozgłośnię radia BBC w Bristolu i są poświęcone pamięci malarza Jerzego Stajudy. Polskie prawykonanie tego utworu przez Kwartet Śląski miało miejsce na Warszawskiej Jesieni w 1993 roku. To oniryczne dzieło, nie wolne od tonalnych skojarzeń, ale jednocześnie bardzo nowoczesne w wyrazie jest typowe dla gry z przeszłością jaką uprawia w swej twórczości Szymański.

Kwartet F-dur op. 135, ostatni kwartet Beethovena zamykający jego złożony z 16 dzieł cykl kwartetów smyczkowych jest jednocześnie ostatnim ukończonym dziełem geniusza z Bonn. Powstał on rok przed śmiercią kompozytora, który nie doczekał już premiery swojego dzieła. Kwartet ten jest mniej rozbudowany od poprzednich kwartetów i początkowo miał mieć jedynie trzy części. Ostatecznie kompozytor napisał czwartą część poprzedzając ją napisanym w partyturze mottem  Muss es sein? Es muss sein! (Czy musi tak być? Tak musi być!). Nie należy jednak tych słów rozumieć metafizycznie. Mają one bardzo konkretne znaczenie jak wyjaśniał sam kompozytor w liście do wydawcy Moritza Schlesingera: Masz tu, mój drogi, mój ostatni kwartet. Będzie on ostatni i naprawdę miałem z nim wiele kłopotu. Nie mogłem bowiem zdobyć się na napisanie ostatniej części. Ponieważ jednak twoje listy wciąż mi o niej przypominały, w końcu postanowiłem ją napisać. I to dlatego napisałem swoje motto: Trudna decyzja. - Musi to być? - To  musi być, to musi być.

Bilety wstępu na koncert do nabycia w kasie Muzeum Pałac Herbsta: 30 PLN, 25 PLN (ulgowy)